Bariery w kształceniu dorosłych

Kształcenie ustawiczne jest kluczowym warunkiem poprawy jakości życia  i narzędziem umożliwiającym odniesienie indywidualnego sukcesu. Wykwalifikowane kadry to natomiast podstawa rozwoju gospodarczego i wzrostu konkurencyjności gospodarki.

Niestety w Polsce liczba osób kształcących się przez całe życie wciąż jest dużo niższa niż w innych krajach Unii Europejskiej. Jedną z kluczowych przyczyn zjawiska są bariery psychologiczne, jakie przełamać muszą osoby dorosłe chcące podnosić kwalifikacje.

Przełamać  opory

Osoby dorosłe najczęściej za przyczynę utrudniającą podjęcie dalszej nauki podają  brak czasu. Może się to wydawać prostą wymówką, ma ona jednak swoje przyczyny. Niepodważalnym faktem jest, że dorośli nie są w stanie poświęcać na naukę tyle czasu, co dzieci i młodzież, inną sprawą jest właściwa organizacja czasu.

- Można zaryzykować, stwierdzenie, że barierą jest tu umiejętne zarządzanie czasem. Inna bariera związana jest z wiekiem. Pojawia się lęk, że będę np.: najstarszy/a w grupie. – wyjaśnia psycholog Agnieszka Zakrzewska.

- Ważną grupę przyczyn, dla których dorośli obawiają się dalszego kształcenia, są bariery natury poznawczej; utrudnienie w zakresie przetwarzania informacji, nie nadążanie ze zrozumieniem i zapamiętaniem przekazywanego materiału – tłumaczy. Te ostatnie kłopoty wynikają z naturalnych uwarunkowań. Osobom starszym jest się po prostu trudniej uczyć niż młodszym. Według badań przeprowadzonych przez Edwarda Lee Thorndike'a, amerykańskiego psychologa badającego procesy uczenia się, maksymalną zdolność przyswajania wiedzy człowiek osiąga w 25 roku życia, następnie zaczyna ona opadać. To jednak bardzo powolny proces. Spadek wynosi mniej niż 1% rocznie i przynajmniej do 40 roku życia wykazujemy większą sprawność uczenia się niż w dzieciństwie.

- Początkowo mogą wystąpić trudności w uczeniu. Trzeba czasu i cierpliwości, aby przywrócić dawne nawyki uczenia się i dokonać pewnych zmian w myśleniu w zakresie jego struktury i strategii. Istotne jest aby dać sobie czas, nie zrażać się początkowymi trudnościami z opanowywaniem treści – tłumaczy Agnieszka Zakrzewska.

- Celem kształcenia osób dorosłych winno być przede wszystkim reorganizowanie i doskonalenie nabytych wcześniej sprawności i systemów wiedzy – wyjaśnia. Istotnym zjawiskiem związanym z edukacją dorosłych jest ścisły związek między poziomem wykształcenia początkowego, a  późniejszą chęcią kontynuowania nauki. Osoby o najniższym wykształceniu niechętnie podejmują naukę. Regułą jest, że im wyższe początkowe wykształcenie, tym chętniej jest ono rozwijane. Słabiej wykształconym trudniej uwierzyć skuteczność edukacji i jej efekty.

- Osoby lepiej wykształcone są nastawione do kształcenia permanentnego. Wyznaczają sobie dalekosiężne cele i stopniowo je realizują. Cechuje je wyższa motywacja osiągnięć - wyjaśnia Zakrzewska.

Najważniejsza jest motywacja

Eksperci są zgodni – w wypadku nauki osób dorosłych kluczowe znaczenie ma odpowiednia motywacja. Konieczna jest zarówno do podjęcia kształcenia, jak również wytrwania w postanowieniu, często bowiem zdarza się, że dorośli łatwo się zrażają, przerywają kursy i rezygnują z podjętej edukacji. Podstawową, najczęstszą motywacją jest tzw. motywacja zewnętrzna. Związana jest ona z sytuacją zewnętrzną: rynkiem pracy, wciąż zmieniającymi się warunkami i wymaganiami.

- Ważną rolę odgrywa też motywacja wewnętrzna, czyli chęć rozwoju, poznania nowych obszarów tematycznych, poszerzania wiedzy – zaznacza Zakrzewska. To właśnie otwartość na zmianę, ciągłe rozwijanie swojej osobowości, podnoszenie własnej wartości, są kluczowe w nowoczesnym podejściu do kształcenia ustawicznego.

W Polsce ciągle większość uczących się dorosłych podejmuje kształcenie zawodowe, a ich motywacja jest czysto instrumentalna. Edukacja ma pomóc w  osiągnięciu celu jakim jest lepsza praca. W takim wypadku często bardzo łatwo o zrażenie się do dalszego kształcenia. Następuje ono często w wyniku przekonania o  nieprzydatności zdobywanej wiedzy, a także  wcześniejszych negatywnych doświadczeń i porażek. Co raz większa grupa osób docenia jednak wartość nauki jako rozwoju, drogi do poszerzania horyzontów i ciągłego doskonalenia się. Dużą rolę odgrywają tu coraz popularniejsze procesy coachingowe. Nadal jednak brakuje otwartości na zmianę kariery a decyzja o doskonaleniu kompetencji częściej jest wymuszana przez rynek  niż podejmowana jest z własnej inicjatywy.

Korzystałem m.in. z tekstu „Psychologiczne aspekty uczenia się dorosłych” dr Alina Matlakiewicz

Tomasz Zdun